पुणे · दररोज अपडेट
पुणे जिल्हा: तालुके, आकडे, किल्ले आणि इतिहास
पुणे जिल्ह्यातील 14 तालुके आणि त्यांची मुख्यालये, जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्या, हवामान, प्रमुख किल्ले (पुण्यापासूनचे अंतर आणि ट्रेक कठीणता), आणि इ.स. 300 पासून आजपर्यंतचा थोडक्यात इतिहास.
मुख्य आकडे
लोकसंख्याविषयक आकडे भारताच्या जनगणना 2011 मधील आहेत, जी सर्वात अलीकडील प्रसिद्ध जनगणना आहे; जनगणना 2027 चे निकाल आल्यावर अपडेट केले जातील.
पुणे जिल्ह्यातील तालुके
5 महसूल उपविभागांत 14 तालुके. जिल्हा मुख्यालय: पुणे.
| तालुका | मुख्यालय | प्रसिद्ध |
|---|---|---|
| पुणे शहर | पुणे | पुणे महानगरपालिका क्षेत्र |
| हवेली | पुणे | शहराभोवतीचा भाग; पिंपरी-चिंचवड, हिंजवडी, खडकवासला |
| खेड | राजगुरुनगर | चाकण औद्योगिक पट्टा, भीमाशंकरकडील बाजू |
| जुन्नर | जुन्नर | शिवनेरी किल्ला, लेण्याद्री, माळशेज घाट |
| आंबेगाव | घोडेगाव | भीमाशंकर मंदिर, डिंभे धरण |
| शिरूर | शिरूर | रांजणगाव (अष्टविनायक), वाहन उद्योग |
| मावळ | वडगाव मावळ | लोणावळा, लोहगड, कार्ला–भाजे लेणी, पवना धरण |
| मुळशी | पौड | मुळशी धरण, ताम्हिणी घाट, लवासा |
| भोर | भोर | राजगड, भाटघर धरण |
| वेल्हे | वेल्हे | राजगड आणि तोरणा; सर्वात लहान तालुका |
| पुरंदर | सासवड | पुरंदर किल्ला, जेजुरी, नारायणपूर |
| बारामती | बारामती | साखर आणि शेती केंद्र; MIDC |
| इंदापूर | इंदापूर | उजनी जलाशय, भिगवण पक्षी निरीक्षण |
| दौंड | दौंड | पुणे–सोलापूर मार्गावरील रेल्वे जंक्शन |
अधिकृत जिल्हा नकाशा (तालुक्यांसह): pune.gov.in → Map of District.
पुणे जिल्ह्यातील किल्ले
अंतर पुणे शहरापासून रस्त्याने आणि अंदाजे; उंची समुद्रसपाटीपासून.
| किल्ला | पुण्यापासून | उंची | ट्रेक |
|---|---|---|---|
| सिंहगडहवेली · तानाजी मालुसरेंचा 1670 चा हल्ला; पिठलं-भाकरीची दुकाने | ~30 km | 1,312 m | सोपाआटकरवाडीतून 1–1.5 तास; वर रस्ता |
| राजगडवेल्हे / भोर · रायगडपूर्वी सुमारे 25 वर्षे शिवाजी महाराजांची पहिली राजधानी | ~60 km | 1,376 m | मध्यमपाली किंवा गुंजवणेमार्गे 2–3 तास |
| लोहगडमावळ · विंचूकाटा; मळवली स्थानक जवळ | ~65 km | 1,033 m | सोपालोहगडवाडीतून सुमारे 1 तास दगडी पायऱ्या |
| शिवनेरीजुन्नर · शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान, 1630 | ~95 km | 1,050 m | सोपासात दरवाजे, बांधीव वाट |
| पुरंदरपुरंदर · संभाजी महाराजांचे जन्मस्थान; 1665 चा पुरंदरचा तह | ~45 km | 1,387 m | मध्यमलष्कराच्या ताब्यात, ओळखपत्र आवश्यक |
| तोरणावेल्हे · शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला पहिला किल्ला (1646); जिल्ह्यातील सर्वात उंच | ~65 km | 1,403 m | कठीणवेल्ह्यातून 3–4 तास |
मंदिरे
- अष्टविनायक — मोरेश्वर, मोरगाव
- भीमाशंकर मंदिर
- दगडूशेठ हलवाई गणपती
- पर्वती मंदिर
लेणी
- भाजे लेणी
- कार्ला लेणी
- पाताळेश्वर लेणी
स्मारके
- प्राचीन धरण (लॉक व स्लुइस गेटसह)
यापैकी 20 ASI च्या राष्ट्रीय महत्त्वाच्या स्मारकांच्या यादीत आहेत.
हवामान आणि नद्या
| पाऊस | 1,016 मिमी दरवर्षी |
|---|---|
| पावसाळ्यात | 861 मिमी · सर्वाधिक July |
| उन्हाळा (मार्च–मे) | 36.4° सरासरी कमाल · 43.2° टोकाचे (April) |
| हिवाळा (डिसें–फेब्रु) | 12.8° सरासरी किमान · 6.6° टोकाचे (February) |
| नद्या | भीमा, मुळा, मुठा, इंद्रायणी, पवना, नीरा |
हंगामानुसार अन्नधान्य
| खरीप (जून–सप्टें) | भात, मका, बाजरी, नाचणी, तूर, उडीद, मूग |
|---|---|
| रब्बी (ऑक्टो–एप्रिल) | गहू, मका, हरभरा |
| उन्हाळी (मार्च–जून) | मका, बाजरी |
| एक जिल्हा एक उत्पादन | टोमॅटो आधारित उत्पादने |
| शेतीत | 32.1% कामगारांपैकी |
सहा कालखंडांतील इतिहास
- 300–972प्रारंभिक राज्ये
आभीर, त्रैकूटक, वाकाटक, कलचुरी आणि बदामी चालुक्यांची सत्ता, नंतर राष्ट्रकूट — सुमारे दोन शतकांची सर्वात दीर्घ एकल सत्ता. इ.स. 758 च्या राष्ट्रकूट ताम्रपटात 'पुन्नक' या नावाचा पहिला उल्लेख आहे.
- 973–1317चालुक्य आणि यादव
पश्चिमी चालुक्य आणि त्यांचे प्रतिस्पर्धी कलचुरी, नंतर शतकाहून अधिक काळ देवगिरीचे सेऊण यादव, खिलजी विजयापर्यंत.
- 1318–1673सल्तनती आणि मुघल
दिल्ली, बहमनी आणि अहमदनगर सल्तनती (जुन्नर अहमदनगरची राजधानी होते), नंतर थोडा काळ मुघल आणि विजापूर. अहमदनगर दरबाराने 1590 च्या दशकात पुण्याची जहागीर भोसल्यांना दिली.
- 1674–1817मराठा काळ
शिवाजी महाराजांचे राज्य, नंतर 1714 पासून पेशवे, पुणे मराठा राज्याची प्रशासकीय राजधानी — याच काळात शनिवारवाडा आणि जुन्या शहरातील बहुतेक मंदिरे-घाट बांधले गेले.
- 1818–1946कंपनी आणि ब्रिटिश राज
तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर ब्रिटिश सत्ता; डोंगरी किल्ले पाडले गेले, 1858 मध्ये रेल्वे आली, आणि पुणे मुंबई इलाख्याची पावसाळी राजधानी व सुधारणा राजकारणाचे केंद्र बनले.
- 1947–भारत
लष्करी छावणीचे शहर ते शिक्षण, वाहन आणि IT केंद्र; लोकसंख्येने महाराष्ट्रातील दुसरा मोठा जिल्हा.
स्रोत: Census of India 2011, Archaeological Survey of India, MoFPI ODOP list 2024, district crop data, IMD rainfall normals 1951–2000, NASA POWER temperature climatology 2001–2020, Natural Earth. Compiled via BharatRajya (CC0).