पुणे · रोज़ अपडेट
पुणे ज़िला: तालुके, आँकड़े, किले और इतिहास
पुणे ज़िले के 14 तालुके और उनके मुख्यालय, ज़िले का क्षेत्रफल और जनसंख्या, जलवायु, प्रमुख किले (पुणे से दूरी और ट्रेक कठिनाई के साथ), और 300 ईस्वी से आज तक का संक्षिप्त इतिहास।
मुख्य आँकड़े
जनसांख्यिकीय आँकड़े भारत की जनगणना 2011 से हैं, जो नवीनतम प्रकाशित जनगणना है; जनगणना 2027 के परिणाम आने पर अपडेट किए जाएँगे।
पुणे ज़िले के तालुके
5 राजस्व उप-विभागों में 14 तालुके। ज़िला मुख्यालय: पुणे।
| तालुका | मुख्यालय | प्रसिद्ध |
|---|---|---|
| पुणे शहर | पुणे | पुणे नगर निगम क्षेत्र |
| हवेली | पुणे | शहर के चारों ओर; पिंपरी-चिंचवड, हिंजवडी, खड़कवासला |
| खेड | राजगुरुनगर | चाकण औद्योगिक क्षेत्र, भीमाशंकर की ओर |
| जुन्नर | जुन्नर | शिवनेरी किला, लेण्याद्री गुफाएँ, माळशेज घाट |
| आंबेगाव | घोडेगाव | भीमाशंकर मंदिर, डिंभे बाँध |
| शिरूर | शिरूर | रांजणगाव (अष्टविनायक), ऑटो उद्योग |
| मावळ | वडगाव मावळ | लोनावला, लोहगड, कार्ला–भाजे गुफाएँ, पवना बाँध |
| मुळशी | पौड | मुळशी बाँध, ताम्हिणी घाट, लवासा |
| भोर | भोर | राजगड किला, भाटघर बाँध |
| वेल्हे | वेल्हे | राजगड और तोरणा किले; सबसे छोटा तालुका |
| पुरंदर | सासवड | पुरंदर किला, जेजुरी, नारायणपुर |
| बारामती | बारामती | चीनी और कृषि केंद्र; MIDC |
| इंदापुर | इंदापुर | उजनी बैकवॉटर, भिगवण पक्षी-दर्शन |
| दौंड | दौंड | पुणे–सोलापुर लाइन पर रेल जंक्शन |
आधिकारिक ज़िला नक्शा (तालुकों सहित): pune.gov.in → Map of District।
पुणे ज़िले के किले
दूरियाँ पुणे शहर से सड़क मार्ग से और अनुमानित हैं; ऊँचाई समुद्र तल से।
| किला | पुणे से | ऊँचाई | ट्रेक |
|---|---|---|---|
| सिंहगड किलाहवेली · तानाजी मालुसरे का 1670 का हमला; पिठला-भाकरी के स्टॉल | ~30 km | 1,312 m | आसानआटकरवाडी से 1–1.5 घंटे; ऊपर तक सड़क |
| राजगड किलावेल्हे / भोर · रायगड से पहले लगभग 25 वर्ष शिवाजी की पहली राजधानी | ~60 km | 1,376 m | मध्यमपाली या गुंजवणे से 2–3 घंटे |
| लोहगड किलामावळ · विंचू काटा रिज; मळवली स्टेशन पास | ~65 km | 1,033 m | आसानलोहगडवाडी से लगभग 1 घंटे की पत्थर की सीढ़ियाँ |
| शिवनेरी किलाजुन्नर · शिवाजी का जन्मस्थान, 1630 | ~95 km | 1,050 m | आसानसात द्वार, पक्का रास्ता |
| पुरंदर किलापुरंदर · संभाजी का जन्मस्थान; 1665 की पुरंदर संधि | ~45 km | 1,387 m | मध्यमसेना के नियंत्रण में, पहचान-पत्र ज़रूरी |
| तोरणा किलावेल्हे · शिवाजी द्वारा जीता पहला किला (1646); ज़िले का सबसे ऊँचा | ~65 km | 1,403 m | कठिनवेल्हे से 3–4 घंटे |
मंदिर
- अष्टविनायक — मोरेश्वर, मोरगाव
- भीमाशंकर मंदिर
- दगडूशेठ हलवाई गणपति
- पार्वती मंदिर
गुफाएँ
- भाजे गुफाएँ
- कार्ला गुफाएँ
- पाताळेश्वर गुफा मंदिर
स्मारक
- प्राचीन बाँध (लॉक और स्लुइस गेट सहित)
इनमें से 20 ASI की राष्ट्रीय महत्व के स्मारकों की सूची में हैं।
जलवायु और नदियाँ
| वर्षा | 1,016 मिमी प्रति वर्ष |
|---|---|
| मानसून में | 861 मिमी · सबसे अधिक July |
| गर्मी (मार्च–मई) | 36.4° औसत अधिकतम · 43.2° चरम (April) |
| सर्दी (दिस–फ़र) | 12.8° औसत न्यूनतम · 6.6° चरम (February) |
| नदियाँ | भीमा, मुळा, मुठा, इंद्रायणी, पवना, नीरा |
मौसम के अनुसार खाद्यान्न
| ख़रीफ़ (जून–सित) | चावल, मक्का, बाजरा, रागी, तुअर, उड़द, मूँग |
|---|---|
| रबी (अक्टू–अप्रैल) | गेहूँ, मक्का, चना |
| ग्रीष्म (मार्च–जून) | मक्का, बाजरा |
| एक ज़िला एक उत्पाद | टमाटर आधारित उत्पाद |
| कृषि में | 32.1% श्रमिकों का |
छह कालखंडों में इतिहास
- 300–972आरंभिक राज्य
आभीर, त्रैकूटक, वाकाटक, कलचुरी और बादामी चालुक्यों का शासन, फिर राष्ट्रकूट — लगभग दो सदियों का सबसे लंबा एकल शासन। 758 ईस्वी के राष्ट्रकूट ताम्रपत्र में इस नाम का पहला उल्लेख 'पुन्नक' के रूप में है।
- 973–1317चालुक्य और यादव
पश्चिमी चालुक्य और उनके प्रतिद्वंद्वी कलचुरी, फिर एक सदी से अधिक देवगिरि के सेउण यादव, ख़िलजी विजय तक।
- 1318–1673सल्तनतें और मुग़ल
दिल्ली, बहमनी और अहमदनगर सल्तनतें (जुन्नर अहमदनगर की राजधानी रहा), फिर थोड़े समय मुग़ल और बीजापुर। अहमदनगर दरबार ने 1590 के दशक में पुणे की जागीर भोसलों को दी।
- 1674–1817मराठा काल
शिवाजी का राज्य, फिर 1714 से पेशवा, पुणे मराठा राज्य की प्रशासनिक राजधानी — इसी काल में शनिवार वाडा और पुराने शहर के अधिकांश मंदिर-घाट बने।
- 1818–1946कंपनी और ब्रिटिश राज
तीसरे आंग्ल-मराठा युद्ध के बाद ब्रिटिश शासन; पहाड़ी किले तोड़े गए, 1858 में रेल आई, और पूना बॉम्बे प्रेसीडेंसी की मानसून राजधानी व सुधार राजनीति का केंद्र बना।
- 1947–भारत
छावनी शहर से शिक्षा, ऑटोमोबाइल और IT केंद्र; जनसंख्या में महाराष्ट्र का दूसरा सबसे बड़ा ज़िला।
स्रोत: Census of India 2011, Archaeological Survey of India, MoFPI ODOP list 2024, district crop data, IMD rainfall normals 1951–2000, NASA POWER temperature climatology 2001–2020, Natural Earth. Compiled via BharatRajya (CC0).